Siksa – co to znaczy i skąd pochodzi to określenie?

Słowo „siksa” to potoczne, często lekceważące lub żartobliwe określenie młodej, niedojrzałej dziewczyny, które do polszczyzny trafiło za pośrednictwem języka jidysz. Jego pierwotne znaczenie w tradycji żydowskiej było jednak zupełnie inne i bardziej złożone. Poniżej szczegółowo wyjaśniamy etymologię i współczesne użycie tego intrygującego terminu.

Jakie jest pochodzenie słowa „siksa”?

Poszukiwanie źródłosłowu prowadzi nas do języka hebrajskiego, gdzie rdzeń szekec (shekez) oznaczał coś wstrętnego, obrzydliwego, a nawet robactwo. To właśnie z tego pnia wyrosło jidyszowe słowo szikse (שיקסע), które pierwotnie funkcjonowało jako pejoratywne miano dla kobiety nie-Żydówki, gojki. W społecznościach ortodoksyjnych terminem tym określano także młodą Żydówkę, która nie przestrzegała rygorystycznych nakazów religijnych, w tym zasad koszerności.

Za pośrednictwem kultury żydowskiej i codziennych kontaktów językowych na ziemiach polskich wyraz ten naturalnie przeniknął do lokalnej gwary. Proces adaptacji fonetycznej i skojarzeń znaczeniowych, jakie zaszły w polszczyźnie, doprowadził do przekształcenia „szikse” w swojsko brzmiącą „siksę”. W ten sposób obce pierwotnie słowo wrosło w krajobraz potocznej polszczyzny, zmieniając przy tym swoje podstawowe znaczenie i odcinając się od czysto religijnego kontekstu.

Od shekez do sziksy

Droga tego wyrazu jest przykładem złożonej wędrówki językowej: od biblijnego hebrajskiego, przez codzienny jidysz europejskich sztetli, aż do słowników języka polskiego. W samym jidysz funkcjonowała również forma szikselka (szikselba), odnosząca się do małej nieżydowskiej dziewczynki, która niosła ze sobą jeszcze silniejszy ładunek pogardy, oznaczając dosłownie „małą obrzydliwość”. To pokazuje, jak głęboko nacechowane było to słowo w swoim pierwotnym środowisku.

Czy „siksa” pochodzi od sikania?

Powszechne jest przekonanie, że „siksa” to po prostu dziewczynka, która jeszcze sika pod siebie. To klasyczny przykład etymologii ludowej i działania procesu zwanego adideacją, czyli semantycznego przyciągania słowa do istniejącego już w języku wyrazu o podobnym brzmieniu. Źródła leksykograficzne, w tym poradnia językowa PWN, jednoznacznie wskazują jednak na jidyszowy rodowód, a skojarzenie z czynnością fizjologiczną jest wtórne, choć z pewnością pomogło ono w przyswojeniu tego terminu w polszczyźnie.

Co ciekawe, istnieje hipoteza odwrotna, sugerująca, że samo polskie słowo „sikać” mogło ulec wpływowi omawianego jidyszyzmu. W staropolszczyźnie na oddawanie moczu funkcjonowało określenie „szczać”, a więc pojawienie się jego łagodniejszego, eufonicznego odpowiednika mogło być wsparte przez zapożyczenie. Niezależnie od kierunku wpływu, związek obu słów w świadomości przeciętnego użytkownika języka jest faktem niepodważalnym.

Jak zmieniało się znaczenie na przestrzeni lat?

W momencie pierwszego odnotowania w słowniku warszawskim w 1915 roku, wyraz ten funkcjonował jako określenie gwarowe i miał podwójne dno. Z jednej strony wprost oznaczał osobę, która moczy się w łóżku, z drugiej zaś – był synonimem dla „podlotka”, „kozy” czy po prostu niedorosłej dziewczyny. Ten rozdźwięk między literalnym odczytaniem a rzeczywistym użyciem w mowie potocznej jest kluczowy dla zrozumienia jego natury.

Kolejne dekady przyniosły stopniowe odrywanie się znaczenia od pierwotnego żydowskiego kontekstu. Dziś już prawie nikt nie używa słowa „siksa”, mając na myśli gojkę. Dominującym sensem jest młoda dziewczyna, oceniana z perspektywy osoby starszej lub dojrzalszej – często jako niedojrzała, naiwna, a niekiedy irytująca. Proces ten, obserwowany w języku przez niemal sto lat, dowodzi, jak silnie zapożyczenia mogą wrastać w nowy grunt semantyczny.

Jakie słowo „siksa” przybiera zabarwienie emocjonalne?

Siła tego określenia tkwi w jego dużej pojemności emocjonalnej. W zależności od intonacji, kontekstu i relacji między rozmówcami może być ono protekcjonalne, rubaszne, żartobliwe, a nawet czułe. Ojciec mówiący do córki „ty moja mała sikso” nie ma na myśli niczego złego. Jednak wypowiedziane przez obcą osobę w stronę grupy nastolatek to samo słowo staje się narzędziem lekceważenia i wyższości.

W wielu środowiskach, zwłaszcza młodzieżowych, funkcjonuje ono jako jednoznaczny, wulgarny synonim „gówniary” czy „smarkuli”. Opisuje ono typ dziewczyny, która zachowuje się wyzywająco, ubiera nieadekwatnie do wieku i na siłę próbuje uchodzić za dorosłą. W tym ujęciu jest to sylwetka „podlotka po solarium, w pełnym makijażu i na szpilkach”, głośno domagającego się atencji. Im mniejsza różnica wieku między nadawcą a odbiorcą, tym bardziej znieważający wydźwięk przybiera ten komunikat.

Różnice regionalne i gwarowe

Zasięg i intensywność tego wyrazu nie są jednolite na mapie Polski. W gwarach niektórych regionów, na przykład w Poznaniu, „siksa” funkcjonuje jako neutralne, choć potoczne, określenie młodej dziewczyny, podobnie jak „szczon” oznacza młodego chłopaka. W innych częściach kraju dominuje pejoratywny wydźwięk, a jeszcze gdzie indziej słowo to jest już uznawane za archaiczne i wychodzące z użycia, wypierane przez nowsze określenia slangowe.

Zwróciła na to uwagę już Maria Brzezina w swoich opracowaniach „Polszczyzny Żydów”, zestawiając różne odcienie znaczeniowe: od żartobliwego, przez lekceważący, aż po jawnie pogardliwy. Ta zmienność regionalna sprawia, że jest to słowo wymagające ostrożności w użyciu poza własnym, dobrze znanym kręgiem kulturowym. Ryzyko niezamierzonej obrazy jest realne, zwłaszcza gdy odbiorca zna jego pierwotne, mocno obciążone znaczenie z jidysz.

W jidysz pierwotne „szikse” oznaczało nie tylko nie-Żydówkę, ale też kobietę nieczystą, rozwiązłą i kuszącą, co nadawało mu wydźwięk głęboko moralnie potępiający.

W jakich dziełach kultury występuje „siksa”?

Ślady tego wielowiekowego terminu można odnaleźć w literaturze polskiej już w XIX wieku. Julian Ursyn Niemcewicz w „Lejbe i Sióra” wkłada w usta rabina Jankiela kwestię: „żem się tak dalece uniżył, i za poradą twoją odezwał się o to głupie siksele”. Z kolei Urke Nachalnik w swoich powieściach, m.in. w „Żywych grobowcach” i „Życiorysie własnym przestępcy”, wielokrotnie używa formy „sziksa” na określenie nieżydowskich obiektów westchnień swoich bohaterów.

Słowo to przebiło się również do globalnej popkultury, głównie za sprawą literatury i kina podejmujących tematy tożsamości żydowskiej. W związku z tym widzowie i czytelnicy wielokrotnie mieli z nim styczność, często nie zdając sobie sprawy z jego złożonej etymologii. Najbardziej rozpoznawalne przykłady obecności tego terminu w kulturze masowej obejmują:

• film „Wybór Zofii”, gdzie Nathan określa tym mianem Zofię graną przez Meryl Streep, tłumacząc zaraz definicję „sziksa to gojka”,
• film „Zgaga” z Jackiem Nicholsonem i Meryl Streep, w którym postać grana przez Stockard Channing używa go w odniesieniu do siebie samej,
• powieść „Kompleks Portnoya” Philipa Rotha, gdzie Alexander Portnoy wielokrotnie określa tym terminem atrakcyjne nie-Żydówki,
• serial „Unorthodox”, który w realistyczny sposób pokazuje życie ortodoksyjnej społeczności i używa słowa „sziksa” w jego oryginalnym, wykluczającym znaczeniu,
• musical „Śpiewak jazzbandu”, gdzie matka głównego bohatera wypowiada kwestię: „Maybe he’s fallen in love with a shiksa”,
• serial „Teoria wielkiego podrywu”, gdzie w rozmowie między Rajem i Howardem pojawia się to pojęcie jako element żydowskiej tożsamości jednego z bohaterów.

W polskiej świadomości przełomowe mogło być także zapamiętanie tego słowa z komedii romantycznej „Przebudzenie Mottiego Wolkenbrucha”, gdzie w jednej ze scen pada jego definicja. Choć film nie wyjaśnia skomplikowanego pochodzenia, to popularyzuje świadomość, że nie jest to rodzimy wyraz, a zapożyczenie funkcjonujące w szwajcarsko-niemieckim i żydowskim kręgu kulturowym.

Jak definiują „siksę” słowniki i opracowania językowe?

Współczesne słowniki języka polskiego, w tym te wydawane przez PWN, odnotowują to hasło jako potoczne, nacechowane lekceważeniem lub żartobliwością, i definiują je krótko: „o młodej dziewczynie”. Jest to ogromne uproszczenie w stosunku do całego bagażu historycznego i kulturowego, jaki to słowo ze sobą niesie. Z kolei Słownik Wyrazów Obcych Władysława Kopalińskiego sięga głębiej, podając jidyszowe „szykse” i hebrajski źródłosłów „shekez” (skaza), kierując czytelnika ku pierwotnemu, religijnemu kontekstowi.

Słownik slangu i potocznej angielszczyzny Macieja Widawskiego umieszcza angielskie odpowiedniki „shiksa”, „shikse(h)” w kategoriach związanych z rasizmem i ksenofobią, co również potwierdza pierwotnie obelżywy charakter tego miana. Dla badaczy języka fascynujący jest rozdźwięk między źródłową obrazą a dzisiejszym, często niemal beztroskim użyciem w rodzimej mowie. Leksykografowie podkreślają, że był to jeden z wielu jidyszyzmów, które – jak „bachor”, „belfer”, „mecyje” czy „git” – na stałe weszły do polskiego krwiobiegu językowego.

Słownik warszawski z 1915 roku odnotował „siksę” jako gwarowe określenie „dziewczyny zeszczywającej się w łóżko” oraz „niedorosłej dziewczyny, sikory, kozy”, łącząc tym samym etymologię ludową z realnym użyciem.

Dla tłumaczy literatury anglojęzycznej wyzwaniem pozostaje oddanie wieloznaczności tego terminu. Anna Kołyszko, przekładając Philipa Rotha, zdecydowała się na formę „sziksa”, by oddać oryginalne, pejoratywne znaczenie odnoszące się do nie-Żydówki. To pokazuje, że w profesjonalnym warsztacie językowym wciąż istnieje potrzeba rozróżniania polskiej „siksy-podlotka” od „sziksy-gojki”, dla zachowania wierności intencjom autora.